Phan Thanh Giản: Yêu nước nhưng bất lực

Việc đánh giá nhân cách, sự nghiệp nhân vật Phan Thanh Giản là rất gian nan. Thực tế trước đây các tài liệu chính thống hầu hết đều cho rằng nhân vật này có vai trò tiêu cực với hành vi bán nước, làm mất lục tỉnh Nam Kỳ.
Để có cái nhìn minh định hơn, các nhà sử học trong và ngoài nước đã có nhiều cuộc hội thảo đánh giá về nhân vật này. Trước đây đã có ba cuộc hội thảo lớn ở Vĩnh Long (tháng 11/1994) và ở TPHCM (tháng 8/2003) với sự có mặt của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt.
Trước đó, tại Hà Nội có cuộc hội thảo về nhân vật này dưới sự chủ trì của Viện trưởng Viện sử học Trần Huy Liệu. Trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử - cơ quan ngôn luận của giới sử học, cũng đăng nhiều bài về Phan Thanh Giản.
GS Sử học Đinh Xuân Lâm: Có một điều không thể phủ nhận, Phan Thanh Giản giành được tình cảm rất lớn của nhân dân miền Nam.
Tôi còn nhớ, trong ngày chiến tranh chống Mỹ ác liệt thì NXB Giáo dục có nhờ tôi viết một cuốn sách trong đó viết về anh hùng chống Pháp Trương Định. Khi duyệt, Thứ trưởng Bộ Giáo dục kiêm TBT NXB Giáo dục Nguyễn Khánh Toàn có ghi vào bên cạnh: “Đánh giá Phan Thanh Giản cần thận trọng vì ông là nhân vật trí thức mà nhân dân miền Nam rất tôn vinh”.
 

Ngay sau khi giải phóng miền Nam, tôi cùng một số người như GS Phan Huy Lê, GS Trần Quốc Vượng... được Ban Khoa giáo điều vào miền Nam để nói chuyện về một số vấn đề lịch sử với giáo chức đại học miền Nam còn ở lại. Tôi được phân công nói về giai đoạn Pháp xâm lược, do đó nhất định phải đụng chạm đến nhân vật Phan Thanh Giản. Trong các buổi học, tôi luôn khẳng định ông Giản có tinh thần yêu nước nhưng theo lối suy nghĩ và cách của ông ấy nên đã dẫn tới việc để mất Nam kỳ. Ông ấy phải chịu trách nhiệm về vấn đề đó.
Sau khi tổng kết lớp học, ý kiến nói chung của các giáo chức miền Nam là đánh giá tốt các bài của cán bộ miền Bắc nhưng riêng vấn đề Phan Thanh Giản thì họ vẫn chưa thông suốt. Theo họ, đây là nhân vật yêu nước và đáng được đề cao một cách đặc biệt. Phan Thanh Giản là người đậu tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ, ông là niềm tự hào của nhân dân miền Nam. Thứ nữa, ông ấy rất gần dân và qua các tài liệu để lại thì ông đi lên từ tầng lớp nghèo, trong thời gian làm quan, ông cũng rất liêm khiết...
Nhưng ông cũng chính là người ký hòa ước 1862 để Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ và sau đó là ba tỉnh miền Tây vào năm 1867. Có những lúc, chúng ta cho rằng đó là hành động bán nước.
Tuy nhiên, độ lùi về thời gian cho chúng ta có cái nhìn thông cảm hơn về ông. Kẻ thù khi đó rất mạnh, có ưu thế tuyệt đối về vũ khí. Và các cứ liệu lịch sử cũng cho thấy, tư tưởng của Phan Thanh Giản không phải là bắt tay với Pháp mà là hòa hoãn, nhượng bộ Pháp để tranh thủ thời gian tiến hành cải cách, khi nào dân tộc đủ sức thì đứng lên đánh Pháp. Nhưng thực dân Pháp không để cho ông có thời gian thực hiện được ý đồ đó.
Đánh giá chung của tôi về Phan Thanh Giản là: ông là người yêu nước và ông suy nghĩ theo lối của ông ấy: cần tranh thủ thời gian, trước sau gì cũng không thể hợp tác với Pháp được. Ông từng nói: “Tôi không bao giờ chịu sống trong thành mà trên nóc có lá cờ tam tài”.
Bi kịch lớn nhất của đời ông là người yêu nước nhưng bất lực. Tại cuộc hội thảo tại TPHCM tháng 8/2003, sự khẳng định Phan Thanh Giản là người yêu nước của các nhà sử học đã làm cho nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt rất vui mừng và sáng hôm sau, ông đi thẳng về quê Phan học sĩ, đặt ra vấn đề tu sửa từ đường, mồ mả ông...
 
PGS.TS Phạm Xanh (Chủ nhiệm Bộ môn Lịch sử Việt Nam trường ĐH KHXH&NV): Tội đó, sao có thể rửa được!?
Không thể phủ nhận, Phan Thanh Giản là người đáng ngưỡng mộ. Ông là một trong những tiến sĩ khoa cử đầu tiên của đất Nam Kỳ. Ông làm quan ba triều: Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức và là vị quan rất liêm khiết. Tôi đã về nhà ông và thấy rõ điều đó.
Nhưng tôi cũng luôn nói với học trò của tôi rằng: đó là nhân vật bi kịch và đó là bi kịch suốt đời. Ông Phan Thanh Giản đã có lỗi với đất nước và không thể có lý lẽ gì để biện